De nieuwe productaansprakelijkheid in gewone taal

Richtlijn (EU) 2024/2853 herziet de Europese productaansprakelijkheid. Zij is op 8 december 2024 in werking getreden en moet uiterlijk op 9 december 2026 in nationaal recht zijn omgezet.

Nederland doet dat met wetsvoorstel 36906, de Implementatiewet richtlijn herziening productaansprakelijkheid. De Tweede Kamer heeft het voorstel op 15 oktober 2026 als hamerstuk aangenomen. De Eerste Kamer heeft het voorstel op 10 november 2026 als hamerstuk aangenomen. Publicatie in het Staatsblad was op het moment van schrijven (11 november 2026) nog niet beschikbaar.

De inwerkingtreding van de Nederlandse wet wordt bij koninklijk besluit bepaald. Die datum is nog niet vastgesteld.

Het toepassingsbereik is wel al duidelijk. De richtlijn, en daarmee de beoogde Nederlandse implementatie, geldt voor producten die op of na 9 december 2026 in de handel zijn gebracht of in gebruik zijn gesteld. Voor producten van vóór die datum blijft de eerdere richtlijn 85/374 van toepassing.

In Nederland komen de regels in afdeling 6.3.3 van het Burgerlijk Wetboek (artikel 6:185 en verder). De gewijzigde regels gelden volgens het voorgestelde overgangsrecht niet voor producten die vóór 9 december 2026 in de handel zijn gebracht of in gebruik zijn gesteld.

Het begrip «product» is verduidelijkt en verruimd. Daaronder vallen onder meer software en digitale fabricagedossiers. Volgens de toelichting bij de richtlijn moet «software» ruim worden uitgelegd en omvat het onder meer besturingssystemen, firmware, computerprogramma’s, applicaties en AI-systemen, ongeacht de wijze van levering of gebruik: op een apparaat, via een netwerk of de cloud, of als software-als-dienst.

Ook digitale diensten die zo met een product zijn verweven dat het product zonder die dienst een functie niet kan vervullen («bijbehorende diensten»), kunnen als component gelden. De memorie van toelichting noemt als voorbeelden verkeersgegevens in een navigatiesysteem en een spraakassistent waarmee producten worden bediend.

Twee begrenzingen zijn daarbij van belang. Informatie zelf is geen product; de regels gelden dus niet voor de inhoud van bijvoorbeeld mediabestanden of de enkele broncode. En de richtlijn is niet van toepassing op gratis en opensourcesoftware die buiten het kader van een handelsactiviteit wordt ontwikkeld of geleverd. Wordt zulke software door een fabrikant in een commercieel product verwerkt, dan kan die fabrikant wel aansprakelijk zijn.

Een AI-agent is in deze terminologie meestal software, of een product waarin software een hoofdrol speelt. Dat software of een AI-systeem als product kán gelden, betekent niet dat elk voorval met AI onder deze regels valt, en evenmin dat er automatisch recht is op een vergoeding.

De kring van aansprakelijke «marktdeelnemers» is groter dan onder de oude regeling. Het gaat om de fabrikant van een product of van een component (waaronder software), de aanbieder van een bijbehorende dienst, de gemachtigde, de importeur, de fulfilmentdienstverlener en de distributeur. Onder omstandigheden kan ook een onlineplatform aansprakelijk zijn.

Het systeem is getrapt: in de eerste plaats de fabrikant; is die buiten de EU gevestigd, dan onder meer de importeur of gemachtigde, en daarna de fulfilmentdienstverlener. Zo is er altijd een aanspreekpunt binnen de EU.

Wie een product ingrijpend wijzigt buiten de zeggenschap van de oorspronkelijke fabrikant en het daarna op de markt aanbiedt of in gebruik stelt, kan zelf als fabrikant van het gewijzigde product worden aangemerkt.

Blijft een fabrikant na de verkoop zeggenschap houden, bijvoorbeeld via software-updates, dan kan hij zich niet zonder meer verweren met het argument dat het gebrek pas later is ontstaan. Dat geldt ook als een noodzakelijke veiligheidsupdate uitblijft (artikel 11).

Het recht op schadevergoeding komt toe aan natuurlijke personen. Vergoedbaar is:

• schade door overlijden of lichamelijk letsel, waaronder medisch erkende schade aan de geestelijke gezondheid;
• schade door beschadiging of vernietiging van zaken, behalve het gebrekkige product zelf en behalve zaken die uitsluitend voor beroepsdoeleinden worden gebruikt (bij gemengd gebruik kan vergoeding wel mogelijk zijn);
• vernietiging of corruptie van gegevens die niet voor beroepsdoeleinden worden gebruikt, bijvoorbeeld bestanden die van een privéschijf zijn gewist.

De oude drempel van € 500 voor zaakschade vervalt. Verlies van gegevens leidt overigens niet automatisch tot schade: kunnen de gegevens kosteloos worden hersteld, bijvoorbeeld uit een back-up, dan is er geen schade.

Wat er níet onder valt

Schade van een onderneming aan uitsluitend zakelijk gebruikte zaken of zakelijke gegevens, en zuivere vermogensschade zoals een verkeerde betaling, gemiste omzet of een contractboete, staan niet in deze opsomming. Voor zulke schade blijven andere grondslagen relevant: de overeenkomst met de leverancier, onrechtmatige daad, en de eigen polis. Voor veel «agentschade» in het bedrijfsleven is dat de belangrijkste nuance.

Productaansprakelijkheid is een risicoaansprakelijkheid: de benadeelde hoeft geen schuld of verwijt van de producent te bewijzen. Wél moet hij in beginsel drie dingen aantonen.

De richtlijn verlicht de bewijspositie van de benadeelde met weerlegbare vermoedens. Een product kan bijvoorbeeld als gebrekkig worden vermoed als relevante bewijsstukken niet worden overgelegd, als dwingende productveiligheidsvoorschriften zijn geschonden die bedoeld zijn om te beschermen tegen het risico van de geleden schade, of als de schade is veroorzaakt door een kennelijk disfunctioneren bij redelijkerwijs te verwachten gebruik. Het oorzakelijk verband kan worden vermoed als het gebrek vaststaat en de soort schade daarbij past.

In technisch of wetenschappelijk complexe zaken — de toelichting noemt onder meer AI — kan de rechter het gebrek, het oorzakelijk verband, of beide vermoeden als de eiser ondanks toegang tot bewijsmateriaal buitensporige bewijsmoeilijkheden heeft én aannemelijk maakt dat het gebrek of het verband waarschijnlijk is. Al deze vermoedens zijn weerlegbaar. Zij keren de bewijslast niet om.

Daarnaast kan de rechter een partij bevelen relevant bewijsmateriaal over te leggen (artikel 9). Het ontwikkelingsrisicoverweer blijft bestaan: een marktdeelnemer is niet aansprakelijk als hij bewijst dat het gebrek met de stand van wetenschap en techniek niet te ontdekken was.

• Drie jaar om een vordering in te stellen, gerekend vanaf het moment dat de benadeelde op de hoogte is of had moeten zijn van de schade, het gebrek en de aansprakelijke partij.
• Tien jaar na het in de handel brengen of in gebruik stellen vervalt de aansprakelijkheid in beginsel.
• 25 jaar geldt bij lichamelijk letsel met een lange latentietijd.